İslami Faydalar Məkanı

Əbu Muhamməd əl-Həsən bin Ali bin Xaləf əl-Bərbəhəri öz zamanında hənbəlilərin şeyxi olub. əl-Bərbəhəri adı “bərbəhər” sözünə nisbət olaraq verilib və bu, Hindistandan gətirilən ədviyyat adıdır. Bu cür ədviyyatları gətirənlərə “bərbəhəri” deyərdilər.[1]

Tarixi qaynaqlar onun doğum tarixi barədə bir məlumat vermir, lakin onun hicri 329-cu ildə vəfat etməsi barədə qaynaqlar arasında razılıq vardır. Onun 76 və ya 77 il yaşadığı qeyd olunub və buna əsaslanaraq onun ya 252-ci ildə, ya da 253-cü ildə doğulduğunu demək olar. Lakin Mucirud-Din əl-Uleymi onun 96 il yaşadığını deyir və buna əsaslansaq onun 233-cü ildə doğulduğunu söyləməliyik. Lakin əvvəlki tarix daha möhtəməldir.

əl-Bərbəhəri elm təhsilində İmam Əhmədin əshabından bir çox zatdan elm öyrənmişdir. Onlardan ikisini burada qeyd edirik:

1. Əhməd bin Muhamməd bin əl-Həccəc bin Abdil-Aziz Əbu Bəkr əl-Mərruzi; İmam Əhmədin ən öncül tələbələrindən biridir, çünki təqvası və fəzilətinə görə seçilirdi. İmam Əhməd onunla yoldaşlıq edərdi. İmam Əhməd öldükdə onun gözünü bağlayan və onu yuyan da məhz əl-Mərruzi olmuşdur. Hicri 275-ci ildə vəfat edib.
2. Əbu Muhamməd Səhl bin Abdilləh bin Yunus bin İsa bin Abdilləh ər-Rafi ət-Tustəri; məşhur bir salehdir, çoxlu moizələr və kəramətlər sahibidir. Hicri 283-cü ildə vəfat edib.

əl-Bərbəhəri’nin çoxlu tələbələri olub və bir çox böyük alim onun əlindən elm almışdır. Onun tələbələri arasında böyük imamlar vardır. Onlardan bəzilərini burada zikr edək:

1. Ubeydullah bin Muhamməd bin Muhamməd bin Həmdən bin Bəttah əl-Ukbəri Əbu Abdilləh əl-Bətti; böyük imam, fəqih və mühəddis olmuşdur. Hənəfi fəqihlərindən biridir. Məşhur “əl-İbənə əl-Kubra” kitabı ona aiddir. Hicri 387-ci ildə vəfat edib.
2. Əhməd bin Kəmil bin Xaləf bin Şəcərah əl-Qadi Əbu Bəkr; hicri 260-cı ildə doğulub və hicri 350-ci ildə vəfat edib. Əhkam, Quran elmləri, nəhv, şer və tarix alimi olub və bu fənlərdə kitablar yazıb.
3. Muhamməd bin Əhməd bin İsmayıl əl-Bəğdədi Əbul-Hüseyn bin Səm’un; böyük imam və vaiz sahibi idi. Hicri 387-ci ildə vəfat edib.

İbn Əbi Yalə - rahiməhullah – İbn Bəttah’dan belə dediyini nəql edir: “Həcc zəvvarları tutulduqda əl-Bərbəhərini belə deyərkən eşitdim: “Ey insanlar! Əgər yüz min dinar kömək lazımdırsa – və yüz min dinarı beş dəfə dedi – ona kömək edərəm.” İbn Bəttah deyir: “Əgər maddi dəstək istəsəydi onu insanlardan əldə edərdi.”

İbn Əbi Yalə onun haqqında deyir: “Tayfanın[2] öz zamanındakı şeyxidir və bidəti inkar etməkdə, bidət əhlinə qarşı əl və dil ilə çıxmaqda onların içində ən öndəri idi. Onun sultan yanında hörməti var idi və əshabımız yanında da yeri var idi. Arif imamlardan, üsul elmini gözəl bilənlərdən, mötəbər möminlərdən biri idi.”

İbn Kəsir deyir: “Alim, zahid, hənbəli fəqihi və vaiz olmuşdur...bidət və günah əhlinə qarşı sərt idi. Yüksək hörmətə sahib idi, ona hər adlı-sanlı insanlar, həm də adi insanlar təzim göstərərdi.”

əz-Zəhəbi deyir: “Hənbəlilərin şeyxi, nümunə, imam... fəqih idi. Hər zaman haqqı söyləyərdi və sünnətə çağırardı. Allah uğrunda heç kəsin qınağından qorxmurdu.”

İbn Əbi Yalə “ət-Tabəqat”da deyir: “əl-Bərbəhəri’nin din uğrunda çoxlu çalışmaları və məqamları var idi. Müxaliflər sultanın qəlbini ona qarşı sərtləşdirirdilər. 321-ci ildə, əl-Qahir’in xilafətində vəziri İbn Muqlə onu həbs etməyə çalışdı, beləliklə o, gizləndi. Onun ən böyük tələbələrindən bir qrup kəs tutuldu və Basra şəhərinə aparıldı. Allah da İbn Muqlə’ni bu əməlinə görə cəzalandırdı, belə ki, əl-Qahiri ona qarşı qəzəbləndirdi və İbn Muqlə qaçdı və əl-Qahir onu vəzirlikdən çıxardı və evi yandırıldı. 322-ci ilin cumədəl-axira ayının altısı çərşənbə günü əl-Qahir  Billəh tutuldu, həbs olundu və vəzifəsindən endirildi. Həmin gün hər iki gözü də çıxarıldı, hətta hər ikisi də töküldü və kor oldu. Sonra Allahu Təalə lütfünü göstərdi və əl-Bərbəhəri bir daha öz hörmət və şərəf məqamına geri döndü. Üstəlik bu hörməti o qədər artdı ki, Niftaveyh adı ilə tanınan Əbu Abdilləh bin Arafə[3] öldükdə onun cənazəsində din və dünya adamlarının ən görkəmliləri iştirak edirdi və onların camaatlarında imamlıq üçün önə keçirilmiş kəs əl-Bərbəhəri idi. Bu, 323-cü ildə ər-Radi’nin xilafəti zamanında səfər ayında olmuşdu. Bu ildə əl-Bərbəhərinin hörməti daha da artdı, sözü yüksəklərə qalxdı və tələbələri üzə çıxdılar, çoxaldılar və bidətçiləri inkar etmək üçün ətrafa yayıldılar. Bizə çatan xəbərə görə əl-Bərbəhəri bir dəfə (Bağdad şəhərinin) qərb tərəfindən keçirdi. Birdən asqırdı və tələbələri “Allah sənə rəhm etsin!” dedilər. Səsləri o qədər ucadan çıxdı ki, xəlifə balkonunda durarkən eşitdi və nə baş verdiyini soruşdu. Ona xəbər verdilər və bu, onu qorxutdu. Bidətçilər hər zaman ər-Radi’nin qəlbində əl-Bərbəhəriyə qarşı nifrət oyatmağa çalışırdılar. ər-Radi polislərin böyüyü Bədr əl-Xarşəni’yə əmr edərək Bağdadın hər yerində belə elan edilməsini tələb etdi ki, əl-Bərbəhəri’nin tələbələrindən iki nəfər belə bir arada toplaşa bilməz. Bundan sonra əl-Bərbəhəri gizləndi, əvvəl qərb tərəfdə “Bəb Muhavval”da yaşayardı, sonra gizlənərək şərq tərəfə köçdü. 329-cu ilin rəcəb ayında gizli yaşadığı vəziyyətdə vəfat etdi.

Muhamməd bin Həsən əl-Muqri mənə rəvayət edərək dedi: babam və nənəm mənə rəvayət edərək dedilər: Əbu Muhamməd əl-Bərbəhəri şərq tərəfdə “Dərb əl-Həmməm”də, “Dərbus-Silsilə” küçəsində Tuzun’un bacısının evində gizlənmişdi. Orada təqribən bir ay qaldı. Sonra qan xəstəliyinə tutuldu. əl-Bərbəhəri onun yanında gizli yaşadığı halda ölərkən Tuzun’un[4] bacısı xidmətçisinə dedi: “Onu yuyacaq birini tap!” Yuyan biri gəldi və onu yudu və qapını bağladı ki, heç kəs bilməsin. Duraraq onun üçün tək cənazə namazı qıldı. Evin sahibi (Tuzunun bacısı) boylandı və evin üzərində ağ və yaşıl paltarlar olan kişilərlə dolu olduğunu gördü. (əl-Bərbəhərini yuyan şəxs) salamları verdikdə (Tuzunun bacısı evdə) heç kəsin olmadığını gördü və xidmətçisini çağırdı və dedi: “Ay Həccəm! Məni qardaşımın yanında həlak etdin!” Dedi: “Ey xanımım, mənim gördüyümü sən də gördünmü?” (Xanım) dedi: “Bəli!” Dedi: “Budur qapının açarları və qapı bağlıdır.” (Xanım) dedi: “Onu mənim evimdə dəfn edin və əgər mən ölsəm məni də onun yanında qübbə evində basdırın! Onu qadının evində basdırdılar və qadın ondan bir müddət sonra öldü və həmin yerdə basdırıldı. Üstündən zaman keçdi və türbəyə çevrildi və ora “əl-Məxarram”da “Darul-Məmləkə”nin yanındadır.[5]”[6]

İmam əl-Bərbəhəri hicri 329-cu ildə vəfat etmişdir.

[1] Bunu Əbu Sad əs-Səm’ani “əl-Ənsəb” kitabında (1/307) və İbnul-Əsir “əl-Lubəb fi Təhzib əl-Ənsəb” kitabında (1/133) zikr edir.

[2] Yəni hənbəlilərin

[3] O, İbrahim bin Muhamməd bin Arafə əl-Atəki’dir. Məşhur dil alimi və mühəddisdir. Zahiri məzhəbindən olub və Davud əz-Zahirinin özündən elm almışdır. əl-Hafiz əz-Zəhəbi’nin dediyinə əsasən zahirilərin rəyində avtoritet idi.

[4] Tuzun zamanındakı abbasi xəlifəsinin vəziri idi. Hicri 334-cü ildə vəfat edib.

[5] Bu hekayənin həqiqətini yalnız Allah bilir. Lakin belə bir imamın ölüsünü yumaq üçün heç bir kimsənin tapılmaması və ölüsü üzərində yalnız bir nəfərin cənazə qılması çox qəribədir. İşin həqiqətini Allah bilir.

[6] “Tabəqat əl-Hənəbilə”, 3/77-80